• 11/09/2017 18:47:11
  • Nguyễn Trang
  • Tin tức

Kiến trúc nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ đến nay vẫn còn là “ẩn số”, thậm chí vật liệu tạo dựng nên nó vẫn còn gây ra nhiều sự tranh cãi trong giới kiến trúc. Khi mà những nguyên vật liệu hiện đại chưa xuất hiện thì ông cha ta đã biết sử dụng những loại “vật liệu đặc biệt”“cấu kiện nhà khác lạ”… Mặc dù mọi thứ đều được chế bằng phương pháp thủ công, bằng chính đôi bàn tay khéo léo, khối óc sáng tạo, ấy vậy mà có không ít công trình nhà gỗ cổ truyền vẫn còn tồn tại, vẫn vô cùng vững chắc dù đã qua mấy trăm năm…

“Bí mật” ẩn dấu sau kiến trúc nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ

Nhiều người đặt câu hỏi rằng: “xưa không có xi măng thì xây nhà bằng chất gì để kết dính?”. Dựa trên những mẫu nhà cổ truyền có tuổi đời hơn 100 năm, các nhà khảo cứu đã phát hiện ra một số chất kết dính khá đặc biệt, ví dụ như: sử dụng ốc vặn đốt thành than luyện với vỏ cây dè rớt, hay dùng mật luyện kỹ với vôi vỏ sò…. để tạo nên chết kết dính. Nhưng sử dụng kỹ thuật như thế nào thì đến ngày nay chúng ta vẫn chưa thể tìm ra.

Mật, đường lấy từ mía tạo ra một chất dẻo đặc biệt dùng để nặn phù điêu rồng phượng, hay hoa đá trang trí, thậm chí là những cột trụ hay hình lưỡng long chầu nguyệt ở những kiến trúc chùa, nhà thờ dòng họ…Chất dẻo này cũng để nặn những hình khối mềm mại, đổ khuôn sản xuất hàng loạt chi tiết trang trí, khi khô chúng cực kỳ rắn chắc, có thể chịu nắng, mưa rất nhiều năm mà không hề bị bào mòn, hư hỏng. Nhưng cũng có một số vùng miền lấy cơm nếp trộn với gạch non tán nhỏ rây kỹ cùng với lá khoai để luyện thành một thứ vữa mà ngày nay chúng ta gọi là “sơn man”, thường dùng để gắn áo quan, cũng có địa phương quen dùng cơm nếp nát nấu với nhựa thông. Ngoài ra, cát, đất sét và chất kết dính cũng là những vật liệu được sử dụng thường xuyên trong việc xử lý nền và kết nối gạch, đá trong xây dựng nhà ở đòi hỏi sự kiên cố.

 kiến trúc nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ

Việc sử dụng vật liệu gỗ được coi là bước đột phá trong kỹ thuật dựng nhà của cha ông ta. Tại vùng đất Đông Sơn, đã phát hiện thành phần gỗ trong kiến trúc nhà ở, tuy còn rất sơ khai và sự xuất hiện còn rất ít, nó chỉ xuất hiện ở những chiếc cột nhà, rui tre, những thanh gỗ đẽo vạc thô sơ, nhiều cột gỗ dựng đứng trên nền đất có tỉ lệ khác nhau (phỏng đoán như chân của cột nhà sàn phối hợp trong một vì nhà). Kỹ thuật liên kết thời đó chủ yếu là lạt buộc, con sỏ, mộng xuyên lỗ, mộng ngoãm… Có những bộ khung bằng gỗ, lợp ngói có niên đại khoảng những thế kỷ đầu.

Ngói trong kiến trúc nhà ở xưa có 2 loại cơ bản: ngói ống và ngói vũm lòng máng được tìm thấy tại xã Mộc Bắc, Duy Tiên, Hà Nam (3). Như vậy, đến giai đoạn này gỗ là thành phần cơ bản trong kiến trúc nhà ở. Mỗi một loại gỗ lại được sử dụng cho một vị trí khác nhau, dường như tất cả chúng đều được tính toán rất cẩn thận. Gỗ được chia thành nhiều loại: xoan, đinh, lim, sến, táu… có độ bền, chống mối mọt, mục nát của thiên nhiên nhiệt đới. Vì kèo chồng rường phù hợp với loại gỗ xoan; gỗ lim, táu hợp với các cột cái, cột quân, cột hiên và bẩy đỡ vì tính năng to chắc và tính chịu lực của nó. Rui mè sử dụng loại gỗ mỏng hơn, thậm chí dùng tre, nứa (đã được ngâm tẩm). Họ nhà tre dùng làm đòn tay, rui mè, chọn những thanh đều dóng (có sức bền đồng thời có ý nghĩa mỹ quan).

 kiến trúc nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ

Các công trình kiến trúc nhà gỗ cổ truyền thường được làm bằng gỗ lim có tuổi thọ trung bình hàng chục năm, có thể chịu đựng được điều kiện thời tiết, khí hậu nhiệt đới qua nhiều thế kỷ. Loại cột có đường kính to nhất 70 – 80cm được coi là tiêu chuẩn chung cho hầu hết công trình nhà ở, chùa chiền, đình làng…

Sử dụng gỗ trong kiến trúc liên quan đến “lối kèo cột” quen thuộc của từng vùng, nghĩa là mỗi vùng lại có sự khác biệt trong kết cấu. Trung Bộ có lối nhà rội, nhà rường; còn ở Bắc Bộ lại theo lối nhà chồng rường trên 3 hay 4 hàng cột. Những xà nhà lớn chồng lên nhau, “trụ non” hay “đất rường” ken vào kẻ tận cùng bằng “con cung” ở gần góc mái và dùng để thay thế vì kèo tam giác. Kỹ thuật tinh xảo này đã tạo nên những phần mộng vững chắc ở đầu cột, nhất là ở chỗ nối với câu đầu, kẻ ngồi và xà thượng. Vì kèo nọ giằng níu vì kèo kia bằng một hệ thống xà, nó tạo nên kết cấu vô cùng chắc chắn cho ngôi nhà, gió bão đến mấy cũng không khiến nó bị xoay chuyển. Còn các “địa thu” nối liền chân cột nọ với chân cột kia… mỗi một yếu tố đều đóng một vai trò riêng, tất cả tạo nên một bộ khung bằng gỗ tháo lắp dễ dàng và không biết đến một cái đanh nào bằng sắt”.

 kiến trúc nhà gỗ cổ truyền Bắc Bộ

Trong kiến trúc Việt cổ truyền, khung nhà hoàn toàn bằng những khối gỗ nguyên bản, thì tường ngăn cũng làm bằng những ván “liệt bản” nối liền nhau bằng những “đố búp măng” hay những đố gỗ lớn chạm trổ công phu.

Ngói làm nhà được chế biến từ đất sét và thành phẩm khi qua lửa, có độ bền lớn và khả năng tồn tại lâu dài, được phân chia thành 2 loại chính là: gạch xây tường (gồm cả gạch lát nền): gạch nền, gạch trổ thủng, gạch chạm nổi; còn phần mái ngói thì gồm: ngói bản, ngói âm dương, hay một loại phổ biến nữa là ngói mũi hài/ vảy cá/ vảy rồng…Gạch hình chữ nhật, được tìm thấy nhiều nhất và thường được dùng để xây tường nhà. Kích thước của chúng thay đổi qua các thời kỳ: thế kỷ I – VI có 3 cỡ: 50x25x6cm, 45x21x8cm, 28x13x7cm; thế kỷ VII – IX, kích thước gạch nhỏ hơn: 25x13x3cm; thế kỷ X: 30x16x4cm; đến thế kỷ XII – XIII: 38×19,5x6cm; và đến thế kỷ XV-XVI loại gạch vồ màu đỏ hoặc xám: 43x25x10cm; 43x28x22,5cm; 38x17x11cm.

Trang trí trên gạch trong kiến trúc nhà cổ truyền thường gặp ở loại gạch lát nền, ốp tường, chủ đề chạm khắc chủ yếu là cuộc sống sinh hoạt, tùng – cúc – trúc – mai. Sang đến thế kỷ XVI – XVIII là những trang trí hoa dây hình sin, hình chữ đinh, mảnh vây rồng hay râu rồng men xanh, vàng (thế kỷ XVII – XVIII). Loại gạch phù điêu thường dày và to, có viên nặng tới 50 – 60kg như gạch xây tháp Bình Sơn (Vĩnh Phúc). Tùy theo yêu cầu, công dụng và vị trí đặt gạch trong kiến trúc để tạo dáng đơn giản hay phức tạp cho công trình.

Về nghệ thuật, các viên gạch được trang trí công phu trong bố cục cũng như họa tiết, hình tượng. Ngoài những viên gạch hoàn chỉnh, còn có những viên gạch mà tự thân nó không toát lên được vẻ đẹp nhưng khi phối hợp chúng lại với nhau đã tạo hiệu quả thẩm mỹ cao.

Bài viết liên quan

Hãy cho chúng tôi biết ý kiến của bạn